les Nuits du Ramadan

Na vijf jaar weten we wel zo'n beetje hoe het er tijdens de ramadan aan toe gaat. Het kanon dat iets vóór zonsondergang op de boulevard klaargezet wordt om bij zonsondergang het breken van het vasten aan te geven. Een spektakel dat we graag aan onze gasten laten zien. En natuurlijk eten wij ook (af-en-toe) een 'ftour', zoals het iftar, het ontbijt hier wordt genoemd. Met dadels, harirasoep, msemn-pannekoekjes, chebekkiyakoekjes die druipen van de honing en heerlijke fruitsappen. Alles om het glucose- en vochtgehalte aan te vullen. Zo gebruikt men een deel van de nacht om te eten en drinken samen met vrienden en familie. Groepen jongeren eten op het strand en maken muziek, anderen laven zich bij Mac Donald's. Inmiddels is het tweede weekend van de ramadan aangebroken. En dat betekent twee avonden met  openluchtconcerten , georganiseerd door het Institut Francais.Met deze keer een bijzondere gast: de Marokkaanse zangeres OUM. We hebben haar eerder gehoord, zelfs ontmoet en verheugen ons op haar concert. Haar muziek is een mix van traditionele Marokkaanse muziek uit de Sahara, gnaoua, jazz, soul en Afrikaanse ritmes. Ze wordt begeleid door een Nederlands-Amerikaanse percussioniste!, een contrabas, trompetist en een 'oud', een soort luit. Oum ziet er altijd prachtig uit; mooie kleurige traditionele gewaden en gracieuze hoofddoek die ze draagt met n 'twist'. De stemming zit er al snel in en het publiek zingt volop mee met bekende liederen.En tot ons genoegen speelt de groep zeker 5 kwartier en bruist het plein in het Parc Hassan II bij het strand. Het is kwart vóór één als we nog een poging doen croissants te kopen voor het ontbijt, maar de bakkers, die toch altijd tot na twaalf uur 's nachts open zijn, hebben hun deuren nu toch gesloten. Met de klanken van OUM's liedjes nog in onze oren lopen we naar huis, langs de cafés waar mannen nog samen van een sapje genieten voordat een nieuwe vastendag aanbreekt en we in de avond van een nieuw concert kunnen genieten. Deze keer een zangeres uit Soudan. Ramadan is zo gek nog niet!  (klik op de video en geniet een beetje mee!)

En nóg n keer Journées Patrimoines, Casablanca 10e editie !,

tu garde la boutique

Naar de souk om dadels en gemalen kokosnoot te kopen voor een taart. De notenman  is altijd vol belangstelling voor onze -toch best wel versleten- fietsen, en hij gooit vaak n visje uit wat we er mee doen als we hier weggaan. Na wat over-en-weer-gepraat geef ik mijn boodschappen door. Een kilo dadels en een beetje gemalen kokos.Heeft hij dat ook? Machi muchkil, geen probleem. Ok, de dadels zitten in de zak. Nu de kokos. Hoeveel ik wil, n halve kilo? Zoveel? 250 gram is genoeg. De verkoper komt zijn winkel uit, zegt tegen mij : 'jij past op de winkel' en loopt weg.  Zo gaat het hier vaak. Zelf verkoopt hij geen gemalen kokos. Dus dan haalt hij dat bij de buurman. En ondertussen neemt de klant de honneurs waar. Even later komt hij terug, mét de kokos. Helaas voor hem heb ik niets kunnen verkopen in de tussentijd ! 

teveel ....

Maandagochtend. Ik loop de 'tabac' binnen om Tel Quel, het wekelijkse opninieblad te kopen. Als ik weer buiten kom, rijdt een rode renault Clio langs. Erin zitten twee jonge meiden. Erg tevreden met zichzelf en hun leventje zo te zien. Haren los in de wind, zwaar opgemaakt, muziek hard aan. Ze zingen mee en maken een filmpje met de telefoon, alsof ze filmsterren zijn.  Op een paar meter van mijn fiets zit een meneer in rolstoelfiets. Vijf meter verderop zit een vrouw op de stoep en nog een paar meter verder een oud vrouwtje met dikke brilleglazen. De eerste vrouw spreekt me aan: 'medem' (madame) Ze willen alle drie 'n dirham of twee. Die krijgen ze. Dan pak ik gauw mijn fiets en rijd weg, naar huis. Want soms wordt het me emotioneel allemaal even teveel. Vooral als je net vrienden uit Nederland hebt uitgezwaaid na een fijn weekend samen. De contrasten, mensen die je bedanken omdat je ze 2 of 3 dirham geeft.  De politieke spelletjes. Het zal nooit wennen. We zijn dan ook extra dankbaar dat wij in staat zijn af en toe een retourtje Nederland te kunnen boeken.... 

Journées Patrimoine El Jadida 2018

Ook in 2018 openen verschillende monumenten in El Jadida hun deur tijdens de Journées Patrimoine. Helaas  loopt de organisatie niet echt op rolletjes, en is het circuit beperkt tot de Cité Portugaise, maar uiteindelijk telt het resultaat! Vooral op vrijdag is het rondleiden een feestje! Dan komen schoolklassen voor een 'visite guidée'. Privé scholen met leerlingen die nooit van hun leven één stap in de Cité Portugaise hebben gezet, maar ook leerlingen van een 'ecole publique' die zelf in de Cité wonen, maar de pareltjes ervan nooit hebben kunnen bewonderen. En zo komen ze aangelopen, achter elkaar strak in het gelid, in rijen van twee of wat losser, afhankelijk van de school. We vertellen over de Portugezen, hoe die het fort hebben gebouwd en later uitgebreid door de dikke verdedigngsmuren rond de stad te bouwen. Ze horen over de cisterne die eerst als wapenopslag werd gebruikt, voordat het een wateropslag werd én ze klimmen boven op het dakterras, dat één keer per jaar open is. Ze leren hoe bijzonder het leven hier was in de 19e eeuw, toen moslims, joden en christenen vredig naast en met elkaar in de Cité Portugaise woonden. Op de poster zijn niet voor niets drie gebouwen uitgelicht: de Portugese kerk, de moskee en de Spaanse kerk, nu hotel. De synagoges zijn helaas verdwenen of bouwvallig. Natuurlijk mogen de kinderen verschillende gebouwen van binnen bezoeken. De Portugese kerk uit de 16e eeuw die nu dienst doet als theater. De statige riad van de Pacha, nu bewoond door een fransman die zijn huis genereus openstelt. De Spaanse Iglesia, nu een mooi gerestaureerd hotel met torentje. Voorla de kerkklok die op de begane grond is neergezet, maakt indruk. En als de vergelijking wordt gemaakt met de oproep tot het gebed van de moslims, is de kerk opeens niet meer zo vreemd. Natuurlijk gaan we de cisterne binnen, de meest gefotografeerde plek van El Jadida. En nu maar hopen dat de kinderen het verhaal doorvertellen aan hun ouders zodat die hun vooroordelen zullen bijstellen. Want helaas wordt de Cité Portugaise door veel mensen nog steeds gezien als een gevaarlijke volkswijk die je maar beter kunt mijden! 

Eerbetoon aan een een sterk staaltje stedebouw; de Habous

Donderdagavond, een taxiritje van station Oasis in Casablanca naar de Mahkama (oude rechtbank) in  de wijk habous. De taxichauffeur vertelt me enthousiast hoe oud de wijk wel niet is. Uit zestien - of zeventienhonderd; héél oud! En zo wordt het beeld dat sommige Casaoui van hun stad hebben bevestigd. Voor hen is de Habous ééuwenoud, Véél ouder dan de oude medina bij de haven. En dat terwijl de wijk ontworpen werd door Franse architecten en werd voltooid in de jaren '50 van de vorige eeuw! Natuurlijk, de architectuur bedriegt, want de oude medina's van Fes en Rabat hebben als inspiratiebron gediend. De mensen met wie ik de Mahkama binnenlopen weten beter. Zij komen net als ik voor de- lang verwachte- presentatie van het boek van Ghislaine Meffre over deze wijk. Meffre is geboren en getogen in Casablanca en kleindochter van architect Edmond Brion, die zich samen met zijn collega en vriend Auguste Cadet  bezighield met de ontwerpplannen. Als het franse protectoraat in 1912 wordt geinstalleerd, is het de bedoeling dat er in een tiental steden een 'ville nouvelle' wordt gebouwd, volgens de nieuwste Europese normen. De medina blijft voorbehouden aan de moslims want men is van mening dat de gebruiken van de twee bevolkingsgroepen moeilijk zijn te verenigen. In een officieel rapport schrijft architect Laprade : 'les femmes musulmane n'ont que les terrasses des leurs maisons pour se devoiler et vivre à la lumière. ...toute fenetre ayant vue sur les terasses et cours est donc interdit.' Het moderne leven van de Europeaan speelt zich af in de 'Ville Nouvelle'. Maar als de uitbreiding van de haven meer werk en meer arbeiders aantrekt, komen ook Marokkanen uit het binnenland naar Casablanca. En natuurlijk is het niet de bedoeling dat die allemaal de groot opgezette boulevards gaan 'vervuilen' met hun ezels en kamelen. Dus wordt al snel het plan opgevat om een nieuwe medina te bouwen aan de rand van de stad. Om te voorkomen dat de nieuwe bewoners zich teveel ontheemd zullen voelen, wordt deze wijk opgezet als een oude medina. Met dit verschil dat de voorzieningen wél modern zijn. riolering, electriciteit en stromend water. Deze combinatie van 'oud' en modern blijkt geslaagd. Zo geslaagd dat de bewoners voor wie de wijk eigenlijk bedoeld is, al gauw plaats zullen maken voor meer gefortuneerde mensen die ook vanuit het binnenland naar de stad trekken. Kooplui uit Fes en Marrakesh strijken neer in de Habous. En ik geef ze geen ongelijk, want de wijk is een oase van rust, met de kleine straten, de pleintjes en de pittoreske doorkijkjes. Niet voor niks is het één van de trekpleisters van Casablanca, dat écht oude monumenten ontbeert. Zeer terecht dus dat er nu honderd jaar later eindelijk een boek is gewijd aan dit bijzondere stedebouwkundig project. 

Natuurlijk begint de presentatie niet op het aangekondigde uur. Dus dat geeft me de tijd om van het architectonische vakmanschap van de rechtbank te genieten, een glas thee met koekje te nemen en met bekenden van Casamémoire bij te kletsen. Zo'n anderhalf uur later komen de BoBo's binnen en begint de ceremonie. Na de gebruikelijke speeches krijg een bewoner met zijn pleidooi voor een museum in de Mahkama een groot applaus. Want hier raakt hij een gevoelig snaar; Casablanca kent -naast drie privé-musea -niet één museum dat gefinancierd is door de staat of de gemeente. Maar het meeste werd ik geraakt toen  de vaklieden die een bijdrage aan de Mahkama hebben geleverd.werden  geëerd. Hun zonen krijgen elk een boek overhandigd, een mooi gebaar. Natuurlijk kan ik niet nalaten het boek te kopen en Ghislaine is zo vriendelijk op de eerste bladzijde een klein persoonlijk woordje te schrijven. Zo voel ik me via de kleindochter een héél klein beetje verbonden met de architecten!

Le petit Prince op de Boulevard Mohamed V

(http://www.crash-aerien.news/forum/avions-de-papier-t21632-30.html op 25-3-2018)

Tijdens de eerste decennia van de 19e eeuw, doet de moderne tijd haar intrede in Marokko. Casablanca, de stad die in 1906 nog een onbeduidend haventje was, maar tot grootste havenstad van Noord Afrika zou uitgroeien, neemt al snel een voorbeeldfunctie in. Zo is te zien op de gevel van het postkantoor op het Place Mohamed V, waar bij de bouw in 1918 twee medaillons zijn aangebracht. Op de linker is een tweedeksvliegtuigje te zien, op de rechter een stoomboot. Ze staan  symbool voor de nieuwe manieren van transport. Het vliegtuig doet me aan mijn mondeling eindexamen Frans denken. Net als het café 'Le petit Poucet', waar ik tijdens een rondleiding op de Boulevard Mohamed V blijf staan. Ik vertel over schrijver Antoine de Saint Exupèry , die hier in de jaren '20 zijn koffie dronk.. En het ultra-dunne,maar driedubbel gelaagde boekje 'Le petit Prince' schreef, dat ik op het mondeling besprak. Althans, probeerde, want echt lekker liep het niet. Maar de schrijver intrigeerde me toen al wel. Behalve schrijver was hij namelijk piloot van de Compagnie Générale Aéropostale die vanaf de jaren '20 post van Toulouse naar Senegal vervoert. Ondanks een tussenstop in Casablanca is de afstand tot Dakar nog groot. Zo groot dat piloten wel eens stranden in de woestijn. De Sahara om precies te zijn, waar het verhaal van Le petit Prince zich afspeelt. Dat alles dankzij Pierre-Georges Latécoère, een franse vliegtuigbouwer uit Toulouse. In 1918 blijft hij met zijn vliegtuigen zitten, als de Franse staat ná de eerste wereldoorlog geen vliegtuigen meer nodig heeft. Dan komt Latècoére op een lumineus idee: de luchtpost. Er wonen  al rond de 80.000 Europeanen in Marokko die natuurlijk post uit 'la patrie' ontvangen. In plaats van één week per schip, kan een vliegtuig de post in minder dan 2 dagen bezorgen. Op 3 maart 1919 onderneemt de fransman zelf de eerste poging vanuit Toulouse. Deze mislukt, net als de tweede poging. Maar zeven dagen en 1850 km later, landt hij met zijn  vliegtuigje in Rabat, en wordt door resident-general Lyautey hoogstpersoonlijk ontvangen. Deze moderne manier van transport past helemaal in de visie van hoogste baas Lyautey die onmiddellijk één miljoen francs vrijmaakt om het avontuur te steunen. En met succes: twee jaar later worden 182.00 brieven getransporteerd, in 1922 passeert men de twee miljoen.  Dat biedt meer kansen; Marokko is slechts een etappe op weg naar Senegal en verder, naar Brazilië. Er is echter één obstakel op weg naar Senegal : de woestijn en de vijandelijke stammen die er wonen. Daarom wordt er contact gelegd met de Spanjaarden die in het zuiden twee forten bezitten. Deze worden gebruikt om een tussenstop te maken. Cap Juby (nu Tarfaya)  wordt het bekendst. In en rondom het fort valt niets te beleven, dus verdrijft Saint Exupery zijn verveling door te schrijven. 'Courrier Sud' gaat over het leven als piloot.  'Saint Ex' heeft een goede relatie met de bewoners van de woestijn, Hij leert zelfs hun taal spreken. Later inspireert het desolate landschap van de Sahara hem tot het schrijven van Le Petit Prince' . Casablanca is de stad waar de piloten elkaar ontmoeten. Mermoz, Guillaumet en Saint Exupery gaan uit eten in de restaurants aan de Boulevard de la Gare, nu Boulevard Mohamed V.  Saint Exupery gebruikt het postpapier van 'Le Petit Poucet' om brieven te schrijven, waarbij hij tekeningen maakt in hem de zo typerende stijl. 

(aristophilexpos.wordpress.com 18-3-2018)

En het blijft niet bij eten alleen, want ze feesten in jazzclubs en zoeken hun vertier in het 'quartier reservé' van Bousbir, een apart deel van de nieuwe stad waar prostituees hun klanten kunnen ontvangen. Over deze wijk een andere keer meer. In 1929 wordt Saint Exupery benoemd tot chef de l' Aeropostale in Argentinië. Helaas komen de drie mannen vroeg aan hun einde: Mermoz krijgt in 1936 pech boven de Atlantische oceaan en verdwijnt, Guillaumet et St Exupery komen om tijdens vuurgevechten in de tweede Wereldoorlog. Drie helden, wiens verhaal ik nu, als een soort herkansing van mijn mondeling, mag vertellen tijdens de rondleidingen! (Met dank aan Zamane no 25, novembre 2012)

medaillon op het postkantoor Place Mohamed V Casablanca