electriciteit en ergernis

Ik had geen lange rijen verwacht bij de RADEEJ, het Reseau Administratif d'Electricité El Jadida. Dacht dat iedereen zijn geld besteedt aan Aid en de rentrée scolaire, volgende week, maar blijkbaar zijn er ook nog mensen die geld hebben om hun elektriciteitsrekening te betalen.

Dit bonnetje representeert veel ergernis, lange wachtrijen maar uiteindelijk ook berusting. Bij aankomst zie je t al aankomen: een mannetje achter de balie geeft je een nummertje voor 'payement'. Nummer 97, snel kijken hoeveel wachtenden voor me zijn. Vandaag had ik pech, van de zes kassa's waren er maar twee open (soms drie, nooit meer). En op de schermpjes boven de loketten zie ik nummer 69.....Wachten dus. Gelukkig valt er genoeg te zien want je ziet heel veel verschillende mensen langskomen. Mannen in mooie djellabah's, mannen in korte broek, mannen met n winterjas aan (buiten is het 29 graden), mannen met en zonder baarden. Vrouwen in djellabah, vrouwen met n kindje op de rug, (veel) vrouwen met en (een enkeling) zonder hoofddoek. Tegenwoordig hoef ik alleen maar in de rij te staan en niet meer maand-in maand-uit bij madame-la-responsable op de eerste verdieping en monsieur-le-directeur achter een foute afschrijving aan te gaan. Dat probleem met automatische afschrijving is na anderhalf jaar eindelijk geregeld. Die internetbetaling hebben we ook maar teruggedraaid!  Dan maar eens per maand een uur in de rij!

Aid 2

Aid komt dichterbij, dus wie nog geen schaap heeft gekocht, doet er goed aan één van de soeks te bezoeken. Of via internet zijn schaap te bestellen, want ook deze markt is gemoderniseerd. Het laatste weekend vóór Aid, gaan we op zoek naar échte schapen. Eerdere jaren werden ze op allerlei open veldjes in woonwijken te koop aangeboden. Nu rijden we rond, maar al wat we zien is stalletjes met hooi,(voor het schaap dat op het dakterras zijn trieste lot afwacht) houtskool (om de hele koppen en de brochettes met lever te roosteren) en messen, angstaanjagende bijlen, touwen en plastic zakken (voor de vriezer). Bij navraag blijkt dat het echte werk zich afspeelt op de lege velden bij het station. En ja, waar anders alleen wat taxi's passagiers van en naar de trein brengen, staan nu de auto's naast elkaar geparkeerd. We sluiten aan en lopen langs vrachtwagens volgeladen met houtskool. 

Het valt ons al op dat er veel 'bewakers' rondlopen en even later worden we door twee agenten aangesproken. Ze maken ons duidelijk dat het nemen van foto's niet is toegestaan. Eerst houden we ons van de domme, maar dit is toch wel gek, dus ik kan niet nalaten mijn mening te geven. Als mensen zelf toestemming geven is er toch niks mis? Maar ook de agent laat zich niet zo makkelijk afschepen en haalt twee 'getuigen 'erbij. Hij vraagt twee mannen die toevallig langslopen of ze op de foto zouden willen. Allebei reageren wat verbaasd maar ontkennend. Toch laat ik me de mooie plaatjes niet zomaar ontzeggen en laat nogmaals weten dat we eerst toestemming vragen. En ja, dan komt de aap uit de mouw: als er iets gebeurt moeten we niet bij hen komen klagen. Geen zin in extra werk dus. Onzin blijkt, want als we vragen om foto's te mogen maken, gaan de mannen juist extra rechtop zitten en roepen me zowaar terug als er iemand niet op de foto staat.  

Het is wel triest, deze schapen, zeker als ze op twee poten naar de auto of de driewiel-pick-up worden gebracht. Of erger; op het bagagerek van een taxi, liggend op zn zij in de volle zon. En dan weet je dat ze nog driehoog het huis door moeten, de trap op naar het dakterras, waar ze nog een paar nachten doorbrengen tot het vrijdag is. Twee andere schapen worden op een paardenkar geladen. Als ik vraag of ik van dit pittoreske beeld een foto mag nemen vindt de 'bestuurder' het prima, maar één van de vrouwen is zo assertief om geld te vragen. Ik laat weten dat het dan niet hoeft, maar de bestuurder dringt aan dat ik de foto wel kan maken. Dus komt de paardenkar op de foto, mét schapen maar zónder de vrouw, die doet consequent een stapje terug. 

Aid- el-Adha

Het is officieel: de datum van Aid -el- Adha , het offerfeest is vastgesteld door het ministerie van religieuze zaken, de habous. Veel mensen dachten dat het feest op zaterdag zou vallen, dezelfde dag als het begin van de Ramadan. Maar dit jaar dus op 1 september. Aid Mubarak! De voorbereidingen kunnen beginnen!

En die voorbereidingen kosten veel dirhams! Dat Aid dit jaar samenvalt met het begin van het schooljaar, is voor velen een probleem. En daar spelen de banken op in, zoals deze reclame. De tekst is wat ingewikkeld, maar de plaatjes maken veel duidelijk voor analfabeten zoals ik. Te zien zijn een schaap en de 'cartable' die staat voor de 'rentree scolaire'. Want ook dat is een kostbare business. Zelfs de publieke scholen verplichten hun leerlingen achterlijk veel classeurs, schriften etc te kopen.Dus krijgen ambtenaren hun salaris eerder uitbetaald en kunnen mensen op Etiennes werk een voorschot aanvragen. En anders: lenen dus maar, al begreep ik altijd dat geld lenen tegen rente 'haram', verboden, is voor moslims. Maar waarschijnlijk is dit een van de banken die handelt volgens de islamitische  en niet volgens de westerse principes. 

Portugal in El Jadida en Tanger

Soms is er weinig voor nodig om je dag aangenaam te maken. Vandaag was zo'n dag. Al langer nieuwsgierig naar de fabricage van Portugese cementtegels, met die mooie motieven in allerlei kleuren, trok ik de stoute schoenen aan en stapte binnen bij een magazijn op de Boulevard Mohamed V. Er hingen inderdaad tegels aan de muur, maar er was niemand te bekennen. Nadat ik een aantal keer 'Salaam Aleikoum ' had geroepen, kwam er een man vanachter een houten schot.tevoorschijn. Toen hij doorhad dat ik echt interesse toonde in zijn vak, wilde hij me graag het fabricageproces laten zien. Alleen niet in het echt, want het is vakantie. En als hij maar niet op de foto hoefde, dus beloofde ik zijn hoofd niet te fotograferen.  Hij liet de koperen mal zien, waarmee de motieven aangebracht worden.

Eerst worden de verschillende vakjes in de mal gevuld met verf, daaroverheen gaat dan een mengsel van zand en cement, (bij duurdere tegels ook vermengd met marmerpoeder). Dit mengsel wordt onder een pers gelegd en aangedrukt. Trots liet hij het embleem op de pers zien: echt Frans, uit 1926.

Een dag later worden de tegels in een waterbad gedompeld, en daarna te drogen gezet in een rek. Echt ambachtelijk werk, dat ik later op youtube precies zo in werking zag. In Tanger, waar we een weekend waren, ontdekten we zelfs de speld in de hooiberg: de fabriek (werkplaats) waar tegels worden gemaakt die in Parijs voor veel geld worden verkocht. (Deze werkplaats ligt overigens tegenover de fabriek van Klaas Puul, waar Nederlandse garnalen worden gepeld en weer op transport gaan naar de Nederlandse visboer!) De tegels met exclusieve motieven die je op de gelikte sites ziet staan worden hier gefabriceerd en in dozen verpakt. De kopers die in Parijs hun tegelvloer uitzoeken hebben vast geen vermoeden met welke eenvoudige middelen deze tegels door deskundige vaklieden worden gemaakt!

Gardien 007

Hoewel in Casablanca en Rabat steeds meer 'horodateurs', parkeermeters verschijnen, betalen we in El Jadida het parkeergeld nog aan de 'gardien de voitures'. En gelukkig bestaan deze half-informele banen nog, zodat er weer wat monden gevoed kunnen worden. Mannen en een enkele vrouw in fluoriserende hesjes, huren een x aantal meter stoeprand van de gemeente en krijgen in ruil daarvoor 2 of 3 dirham per geparkeerde auto, ( fietsen zijn 3 dh want zijn makkelijker te stelen) ongeacht de parkeertijd. Gezien het aantal demonstraties de laatste tijd, betalen ze veel geld voor hun strekkende meters. Maar dat terzijde. Als het druk is en er eigenlijk geen plek meer is, kun je je auto parkeren en je sleutels achterlaten, zodat de parkeerwacht de auto kan verplaatsen om een ander te laten vertrekken. De eerste (en enige) keer dat ik dat deed, heb ik in sneltreinvaart mijn boodschappen gedaan......De gardien is niet alleen gardien, maar ook autowasser: 'lavage madame?' voor 20 dh. En, sommigen hebben een extra taak als informant van de politie. Een soort geheim agent dus. Want iedere wijk heeft zijn informanten, vaak gardiens of bewakers van gebouwen ie alles zien en horen  en dit doorgeven aan de mokaddem. En mocht je dus iets op je kerfstok hebben, dan komt het terecht bij de kaid, die verantwoordelijk is voor een deel van de stad. Zo moest ik voor een nieuwe verblijfsvergunning een stempel bij de kaid halen, die eerst informatie inwon bij de mokaddem. Erg omslachtig allemaal, maar aan de andere kant zorgt dit systeem er kennelijk ook voor dat in Marokko mensen met foute bedoelingen snel worden opgespoord. En mocht dat niet zo zijn, dan geeft deze gardien met zijn parasolhoedje en Interpolis, glashelder-hesje ons alle vertrouwen dat, wát er ook gebeurt, het goed zal komen!

Kwartetten op zn Marokkaans

Hoewel het spelen van gezelschapsspelletjes niet echt in het Marokkaanse DNA zit, ligt er in de boekwinkel in Casablanca één spel dat mijn aandacht trekt. Het is het 'jeu des 7 familles marocaines'. Een soort kwartet, maar dan met 7 groepen van 6 kaarten,  die je moet verzamelen. De groepen bestaan uit families: grootouders, ouders, zoon en dochter,afkomstig uit verschillende regio's of steden. Natuurlijk zijn het stereotype beelden , maar desalniettemin geven ze een beeld van de sociale indeling van de maatschappij. Zo geven naam en streek van afkomst al meteen een beeld van je plaats op de sociale ladder. Heet je Alaoui, Tazi, Bennani of Sebti, dan behoor je tot de bekende families die eeuwen geleden de dienst uitmaakten en is de kans groot dat jij of een familielid nu een hoge post bekleedt in de 'administration' of het bedrijfsleven. Het is ook heel gebruikelijk om te zeggen:  ik kom uit Fes, of uit Rissini. Dat betekent niet dat je daar eerst zelf hebt gewoond maar dat je wortels daar liggen. 

De afbeeldingen van het spel versterken het stereotype beeld. Zo is de familie Amazighi afgebeeld tegen een achtergrond van bergen, het is de Berberbevolking uit de Rif en het Atlasgebergte. De figuren dragen sobere kleding, en hebben eenvoudige attributen zoals een rieten mand en strohoed. Een groot verschil met de familie Fassi, (uit Fes) die is geplaatst in een paleisachtige omgeving. Dit refereert aan het culturele en spirituele centrum dat Fes was van de 14e tot de 17e eeuw. De figuren staan tegen een rijk gedecoreerde achtergrond van mozaïk en weelderige tuinen. De kleding is al even weelderig, rijk en traditioneel, maar de dames zijn afgebeeld zonder hoofddoek. Veel Fassi's zijn begin 20e eeuw naar de kustplaatsen Rabat en Casablanca verhuisd, om daar handel te voeren met Europa. De wijk Habous in Casablanca, die begin 20e eeuw gebouwd werd maar qua architectuur doet denken aan de medina van Fes was erg in trek. Maar daarover een andere keer meer.

Dan is er de famillie Sahraoui, de beroemde 'hommes en bleu', naar de blauwgekleurde kleding die ze dragen. Zij staan in een landschap van zandduinen, compleet met kamelen en tent. De Sahara strekt zich uit van de Atlantische kust tot de Algerijnse grens en wee je gebeente als je het deel dat elders de Westelijke Sahara wordt genoemd, niet tot Marokkaans grondgebied rekent. Ook de familie Soussi komt uit het zuiden, uit de buurt van Agadir. Ze staan bekend om hun handelsgeest, wat te zien is aan de tekeningen: op de achtergrond zijn verpakkingsdozen opgeslagen. Veel van hen drijven winkeltjes in de grote steden. Blijven over: de familie Larbi uit Marrakesh, en 2 families anders dan de anderen. De familie Yahudi representeert de joden in Marokko.Ze zijn al eeuwenlang aanwezig en vaak ambachtsmensen of grote denkers. Op de speelkaarten staan ze afgebeeld in een juwelierszaak. De laatste groep is de familie Mouhajir. zij staan voor de groep MRE, ofwel Marocain Resident à l Etranger. Deze groep van ongeveer 4,5 miljoen mensen brengen veel geld in het laadje van hun thuisland. Ze vallen op door hun westerse kleding. Op de kaarten hebben vooral de vader en de zoon zich duidelijk aangepast aan de Parijse omgeving, maar blijven door hun grote zonnebril en kapsel toch onmiskenbaar Marokkaans! 

Droom en harde werkelijkheid

Op de fiets naar de markt, een (bijna) dagelijks tochtje. Deze keer stop ik om te kijken naar de plastic vloermatten, te koop in alle soorten en maten. Voor veel mensen een onderdeel van hun huisraad in plaats van de rietmatten die vroeger werden gebruikt. Zoals overal zit de winkelier op n krukje en het is warm, dus hij staat me vanaf zijn plekje in de schaduw te woord. 20 dh per m2, breedte van 1m tot  2,5m. Dan loop ik langs de buurman met dezelfde koopwaar, die me natuurlijk ook heeft gezien. 'Madame, entre' zegt hij vanaf een ander plekje in de schaduw. Waar ik naar binnen moet is me een raadsel want alles staat buiten opgesteld! Zelfs met een temperatuur van rond de 30 graden is de man gehuld in een wollen djellabah en draagt hij een voetbalsjaal om zijn nek. Ik vraag of hij t niet warm heeft, maar dat valt blijkbaar mee. Naast hem zit een jongen van rond de 18 jaar, die vraagt waar ik vandaan kom. Algauw kom ik er achter waarom hij deze vraag stelt. Hij zoekt werk en denkt dat dat in Nederland of Frankrijk of desnoods in de Oekraïne makkelijker te krijgen is. . Deze jongen is in tegenstelling tot zijn grootvader, die ongetwijfeld naar school ging in de periode dat de Fransen het hier voor t zeggen hadden, de Franse taal niet machtig. Hij is één van de ontelbare jongeren die in het huidige Marokko geen enkele kans heeft op werk. Met alleen een baccalaureat van het waardeloze openbaar onderwijs, geen kruiwagens om ergens binnen te komen en geen geld om zelf een zaakje te starten  Deze jongen maakt me triest en boos tegelijk. Triest omdat ik niets voor hem kan betekenen, alleen vertellen dat je Nederland niet inkomt zonder werk en een visum. En dat in El Jadida ten minste de zon schijnt. En boos, omdat er toch echt iets zal moeten veranderen om deze generatie niet te verliezen, aan criminaliteit of erger. Op weg naar huis word ik ingehaald door dikke auto's met een kenteken uit Frankrijk, Italië en een enkele Nederlander. De droom van de jongen op het krukje, te leven als deze Marokkanen uit Europa op vakantie in El Jadida.

Fantasia in Moulay Abdellah!

Een keer per jaar, in augustus verandert het normaal zo slaperige plaatsje Moulay Abdellah, op 10 km van El Jadida, in een mierenhoop. Zó moeten middeleeuwse jaarmarkten er hebben uitgezien! Gedurende één week vindt hier eén van de grootste 'moussems' van Marokko plaats. Geloof het of niet, (Etienne gelooft t niet!) maar volgens de media worden 21.000 tenten opgezet om alle mensen te herbergen.  Hét spektakel is de fantasia, of beter Tbourida, een race met paarden op een groot soort voetbalveld.

In de lengte van het veld rennen de paarden en hun ruiters, allebei mooi uitgedost, naar de eindstreep met het doel daar als team gelijktijdig te stoppen en te schieten. Het team dat gelijkertijd de schoten lost, wordt beloond met tromgeroffel en blaasmuziek door een orkestje van oude mannen. Bij een hele goede team-prestatie óf een equipe uit de regio, worden de ruiters en paarden getrakteerd op het karakteristieke ge-youyouyóu van vrouwen. Aan weerszijden van het veld zijn tribunes, maar als je het privilege hebt om in de VIP-tent op de kopse kant van het veld te zitten, komen de paarden op je af stormen, een indrukwekkend gezicht! Het spektakel is niet geheel zonder risico; gisteren waren we getuige van meerdere valpartijen. En niets is natuurlijk zo vernederend als langs de tribune te moeten strompelen op zoek naar je paard. Maar gelukkig zitten de meeste ruiters vol trots te paard, soms jongens van een jaar of 12, en een enkele vrouw, die een extra applaus krijgen.